\n

İran’da Döviz Kuru Rekor Kırdı: Dolar Karşısında Tarihi Değer Kaybı

İran İslam Cumhuriyeti’nde uzun süredir devam eden ekonomik istikrarsızlık ve döviz piyasasındaki hareketlilik, ulusal para biriminin dolar karşısında tarihinin en düşük seviyesine gerilemesiyle yeni bir boyuta ulaştı. Tahran serbest piyasasında işlem gören ABD doları, tüm zamanların rekorunu kırarak 153 bin tümen seviyesini test etti. Bu gelişme, ülkede halihazırda yüksek seyreden enflasyon oranları ve azalan alım gücü üzerindeki baskıyı artırırken, ekonomi yönetiminin aldığı tedbirlerin etkinliği konusundaki tartışmaları da yeniden alevlendirdi.

İran ekonomisi, son yıllarda hem dış baskılar hem de yapısal sorunlar nedeniyle ciddi bir sınav veriyor. Döviz kurlarındaki bu ani ve sert yükseliş, sadece finansal piyasaları değil, aynı zamanda ithalata bağımlı olan temel tüketim maddelerinin fiyatlarını da doğrudan etkiliyor. Serbest piyasada oluşan 153 bin tümenlik kur seviyesi, piyasa aktörleri ve halk nezdinde ciddi bir endişe kaynağı haline gelmiş durumda. Uzmanlar, bu artışın arkasında yatan temel nedenleri jeopolitik riskler, uluslararası yaptırımlar ve Merkez Bankası’nın döviz rezervlerini yönetme kabiliyetindeki kısıtlamalar olarak sıralıyor.

Ekonomik İstikrarsızlığın Temel Nedenleri ve Piyasa Dinamikleri

İran’da döviz kurunun bu seviyelere ulaşmasında birden fazla faktörün eş zamanlı olarak devreye girdiği görülüyor. Öncelikle, ABD’nin nükleer anlaşmadan çekilmesinin ardından uyguladığı “maksimum baskı” politikası ve devam eden yaptırımlar, İran’ın petrol ihracatını ve uluslararası finans sistemine erişimini büyük ölçüde kısıtlamış durumda. Döviz girişinin azalması, piyasadaki arz-talep dengesini bozarak doların değer kazanmasına yol açıyor. Ayrıca, İran’ın Mali Eylem Görev Gücü (FATF) kara listesinde yer alması, dış ticaret işlemlerinin maliyetini artırırken şeffaflık sorunlarını da beraberinde getiriyor.

Piyasa dinamikleri incelendiğinde, halkın birikimlerini koruma içgüdüsüyle döviz ve altına yönelmesi, talebi suni bir şekilde yukarı çekiyor. Yerel para birimi olan riyale (ve halk arasında kullanılan tümen birimine) olan güvenin sarsılması, sermaye kaçışını hızlandırıyor. Tahran’daki döviz büroları ve gayriresmi piyasalarda oluşan fiyatlar, hükümetin belirlediği resmi kurun çok üzerinde seyrediyor. Bu durum, ülkede çoklu kur sisteminin yarattığı karmaşayı ve arbitraj imkanlarını da körüklüyor. 153 bin tümen seviyesi, psikolojik bir sınırın aşılması olarak nitelendirilirken, yatırımcıların güvenli liman arayışının sürdüğü gözlemleniyor.

Jeopolitik Gerilimlerin Döviz Kuru Üzerindeki Doğrudan Etkisi

İran’ın bölgesel politikaları ve Batı dünyası ile olan ilişkileri, döviz kurları üzerinde belirleyici bir rol oynamaya devam ediyor. Orta Doğu’da artan gerilimler, nükleer müzakerelerin geleceğine dair belirsizlikler ve bölgesel çatışma riskleri, yatırımcı algısını olumsuz etkiliyor. Herhangi bir diplomatik kriz veya askeri hareketlilik haberi, serbest piyasada doların anlık olarak yükselmesine neden oluyor. Son dönemde yaşanan bölgesel gelişmeler ve uluslararası arenadaki sert açıklamalar, piyasalardaki risk primini artırmış durumda.

Ekonomistler, döviz kurundaki bu rekor artışın sadece ekonomik verilerle açıklanamayacağını, aynı zamanda bir “beklenti yönetimi” sorunu olduğunu vurguluyor. Halkın geleceğe dair ekonomik beklentilerinin olumsuz olması, tüketim harcamalarını kısıtlarken döviz talebini canlı tutuyor. Hükümetin döviz piyasasına müdahale etmek amacıyla piyasaya sürdüğü likidite ise çoğu zaman geçici çözümler sunmaktan öteye gidemiyor. Jeopolitik risklerin minimize edilmediği bir ortamda, para politikasındaki sıkılaşma adımlarının veya idari kısıtlamaların döviz kurunu dizginlemede yetersiz kaldığı görülüyor.

Enflasyon, Alım Gücü ve Toplumsal Yansımalar

Doların 153 bin tümen seviyesine çıkması, İran toplumunun geniş kesimleri için hayat pahalılığının daha da artması anlamına geliyor. İran, gıda ürünlerinden ilaç sanayisine, hammaddeden teknolojik ekipmanlara kadar pek çok alanda ithalata bağımlı bir yapı sergiliyor. Döviz kurundaki her artış, üretim maliyetlerini ve nihai ürün fiyatlarını doğrudan yukarı çekiyor. Bu durum, özellikle sabit gelirli vatandaşların alım gücünde ciddi bir erimeye yol açıyor. Resmi rakamların üzerinde seyreden gayriresmi enflasyon verileri, halkın günlük yaşamını idame ettirmesini zorlaştırıyor.

Hükümet, temel gıda maddelerini sübvanse etmek ve düşük kurdan döviz sağlamak gibi çeşitli sosyal koruma kalkanları oluşturmaya çalışsa da, bütçe açığı ve kaynak yetersizliği bu politikaların sürdürülebilirliğini tehdit ediyor. İşsizlik oranlarının yüksekliği ve ekonomik büyümenin yavaşlamasıyla birleşen döviz krizi, toplumsal huzursuzlukları tetikleme potansiyeli taşıyor. Piyasa uzmanları, yapısal reformlar yapılmadığı ve uluslararası ilişkilerde bir yumuşama sağlanmadığı sürece, ulusal para birimindeki değer kaybının devam edebileceği konusunda uyarılarda bulunuyor. 153 bin tümenlik rekor, İran ekonomisi için bir dönüm noktası olarak kabul edilirken, gelecekteki kur hareketlerinin ülkenin makroekonomik dengelerini nasıl şekillendireceği merak konusu olmaya devam ediyor.

Sonuç olarak, İran’da doların tarihi zirvesine ulaşması, sadece bir rakamsal değişim değil, aynı zamanda derinleşen ekonomik krizin ve dış dünyadan izolasyonun bir yansımasıdır. Tahran yönetiminin bu baskıyı hafifletmek için yeni ekonomik paketler açıklaması beklense de, piyasa aktörleri somut ve kalıcı çözümler beklemektedir. Döviz kurundaki oynaklığın kontrol altına alınamaması, önümüzdeki dönemde İran’ın hem iç siyasetinde hem de dış ticaret dengelerinde belirleyici bir faktör olmaya devam edecektir.